İstanbul’un çiftçileri iş başında: Tarihle iç içe bostanlar

İstanbul’un ortasında itinayla büyütülmüş çıtır çıtır salataları, taptaze dere otlarını, marulları yemek mümkün. Sık sık önünden geçtiğimiz İstanbul Surlarının eteklerindeki küçük tarlalarda kentli çiftçiler tarafından yetiştirilen domates, salatalık, marul, roka, maydanoz üzere çeşit çeşit zerzevat ve yeşilliklerin tadı bir diğer hoş. Üstelik kentte yetiştiği için kent dışından getirilen sebzelere nazaran çok daha uygun fiyata müşteriye ulaşıyor. Biz de geçtiğimiz hafta İstanbul içindeki son bostanları gezip buradaki kentli çiftçilerin kıssasını dinledik.

İSTANBUL’UN MEŞHUR BOSTANLARI

Bir vakitler İstanbul’da Anadolu Yakası’nda Tuzla’dan Anadolu Feneri’ne kadar, Avrupa Yakası’nda ise Çekmece’den Rumeli Feneri’ne kadar olan alanda 1200’ü aşkın zerzevat bahçesi vardı. Hatta Osmanlılardan bu yana süregelen bostanların meşhur eserleri vardı. Arnavutköy çileği, Çengelköy salatalığı, Yedikule marulu üzere. Şimdilerde ise, tarihi kültürüyle ayakta kalan iki bostan var. Yeni Şafak Pazar olarak bu hafta rotamızı İstanbul’un en eski son iki tarihi bostanına çevirdik.
İlk durağımız; Bizans devrinde inşa edilen ve İstanbul’un surlarının çabucak yanı başında bulunan, yüzyıllardır tarım alanı olarak kullanılan Yedikule Bostanları oldu. UNESCO tarafından 1985 yılında Dünya Mirası olarak kabul edilen İstanbul Kara Surları’nın etrafındaki bu tarihi bostanlar, su kuyularıyla, havuzlarıyla, ahırlarıyla, ahşap yapıları ve teraslama sistemiyle bilgi birikiminin yüzyıllardır jenerasyondan jenerasyona aktarıldığı bir kültürel miras. Zeytinburnu Belgradkapıdan Mevlanakapı’ya kadar uzanan yol boyunca surlarda Yedikule Bostanlarını görebilirsiniz. İkinci durağımız ise, İstanbul’un göbeğinde Kasımpaşa’daki beş asırlık Piyalepaşa Bostanı. Piyalepaşa Camii’nin bitişiğinde olan, 16. yüzyılda mescide gelir sağlayan en az 450 yıllık olduğu iddia edilen bostan geçmişten günümüze ulaşıyor. Yedikule’den Piyalepaşa’ya İstanbul’un kalan son tarihi bostanlarını yıllardır işleyen, güzelleştiren ve 1500 yıllık esaslı bir geleneği bugünlere taşıyan bostancılarımızla konuştuk.
Dursun kaplan

Yeni jenerasyon çiftçilikle uğraşmıyor

Soluğu bu kere surları takip ettiğinizde Eski Kozlu Mezarlığı’nın karşısında yer alan Dursun Kaplan’ın kuzeni Ahmet Kaplan’ın bostanında alıyoruz. Rumlar ve Arnavutlardan sonra üçüncü jenerasyon olan ve bostanda çoğunlukla yer alan Kastamonululardan biri Kaplan. 30 yıldır çiftçilikle uğraşan Kaplan, “Günün koşullarında İstanbul’da çiftçi olmaya mecburuz” diyor. Haftanın makul günlerinde kendi bostanında grup, biçtiği ve yetiştirdiği eserlerini Esenler ve Bayrampaşa’daki semt pazarlarında satıyor. “İstanbul’da yetiştirdiğin eseri satabiliyorsan çiftçilik çok güzel” diyen Kaplan, İstanbul’da çiftçi olmanın zorluk ve kolaylıklarından bahsediyor. Bostancılığın bakımının sıkıntı olduğunu ve tıpkı bir bebek üzere olduğunu söyleyen Kaplan, “Çapası, otu, ilacı, gübresi, sulaması başlı başına bir bebek üzere ilgileniyorsunuz” diyerek anlatıyor. İstanbul’da çiftçilik yapmanın en sıkıntı yanının ise, büyük traktör kullanamamak ve bostanda çalışacak personel bulamamak olduğunu söylüyor. “Biz son jenerasyonuz, bizden sonra burada çiftçi bulmak çok güç olacak” diyen Kaplan, “Çocuklarım bu işi sevmiyorlar. Olağan vakitlerde dahi bahçeye gelmiyorlar. Yeni jenerasyon çiftçilikle uğraşmıyor” diyor.

Ahmet Kaplan

Sebzelerim hem daha taze hem daha uygun fiyata satıyorum

Ahmet Kaplan’ın bostanından çok uzaklaşmayıp çabucak yan tarafa Şerafettin Yılmazcan’ın bahçesine geçiyoruz. 1993 yılından beridir çiftçilik yapan Yılmazcan, “Buraya birinci geldiğim vakit buralar bomboştu. Yalnızca atlar vardı. Ben de buralara yakın bir bahçedeydim. Buraya bir traktör getirdim ve sürdüm. Daha sonrasında belediyeye müracaat ettim ve o denli başladım” diyerek anlatıyor çiftçiliğe başlama öyküsünü. “Gençlik yıllarımdan beri buradayım” diyen Yılmazcan, “Benden sonra çocuklarım ne yazık ki çiftçilik yapmayacak. Hiç gelmiyorlar bostana. Ben de emekli olduktan sonra devretmeyi düşünüyorum” diyor. Bahçesinde çok çeşitli sebzeler yetiştiren Yılmazcan, bizim çok da aşina olmadığımız ve çok bilinmeyen Afganistan’a özel gangana sebzesini yetiştirdiğini söylüyor. Haftanın muhakkak günleri Unkapanı semt pazarlarında yetiştirdiği eserleri sattığını söyleyen Yılmazcan, sebzeler taze olduğu üzere daha uyguna da sattığını söylüyor. Yılmazcan, “Halden meyve zerzevat aldığınız vakit tadı yok lakin biz bostandakileri yiyoruz daha lezzetli, daha taze” diyor. Bostancılığın çok ağır bir meslek olduğunu söyleyen Yılmazcan, “Sıcaklar, 30 dereceyi geçince eserlerimiz bozuluyor. Köye nazaran kentte çiftçilik yapmak natürel daha rahat. Köyün toprakları bayır olduğu için pek müsait değil. Fakat İstanbul teknik manada daha rahat. Sulama motoru, çapalama motoruyla daha rahat ve güzel” diyor ve bir tarihin altında çalışmanın da kendisi için huzurlu olduğunu söylüyor.

Bitkilerimizde rastgele bir ilaç kullanmıyoruz

Rotamızı bu kere İstanbul’un göbeğinde Kasımpaşa’da bulunan, Mimar Sinan’ın hoş yapıtlarından biri olan beş asırlık Piyalepaşa Camii’nin çabucak bitişiğinde yer alan Piyalepaşa Bostanına çeviriyoruz. 1573 yılında yapılan Piyalepaşa Camii’nin masraflarını karşılamak için cami vakfına bağışlandığı söylenen Piyalepaşa Bostanı’nın geçmişinin ise mescitten çok daha eskilere gittiği söyleniyor. 450 yıllık tarihi bostan geçmişten günümüze hâlâ ayakta. 16. yüzyılda mescide gelir sağlayan bostanın şimdilerde ise tek işletmesini 67 yaşındaki Mehmet Özal yapıyor. Özal, oğlu ve eşiyle birlikte bostanın işlerini sürdürüyor. Yıllardır çiftçilik yapan Özal, “Çiftçilik, baba mesleğimiz. Köyde uğraşıyorduk, daha sonra ise buraya geldik. Piyalepaşa 450 yıl boyunca bahçe olarak kullanılmış biz de 13 yıldan beridir buradayız” diyor. Rahatsızlandığı için şu sıralar bahçeden biraz uzak kalsa da oğlu ile bahçe işlerini sürdürüyor. Özal, günümüze kadar ulaşabilmiş son tarihi bostanlardan birinde; kıvırcık, patlıcan, fasulye, karalahana, pazı, roka, tere, semizotu, beyaz lahana meyve olarak ise yazın incir, erik dut yetiştiriyor. Daha sonra ise pazarda satışa sunan Özal, toptancılar yerine perakende olarak mahalleliye sattıklarını anlatıyor. Bitkileri yetiştirirken büsbütün organik bir biçimde yetiştirmeye çalıştıkları söyleyen Özal, “İlaç kullanmıyoruz. Bu türlü olunca daha bedelli oluyor” diyor. İstanbul’da çiftçilik yapmanın sıkıntı yanının hayvan gübresi bulamamak olduğunu söyleyen Özal, en hoş yanının ise, müşterilerin buradan gelip kendilerinin eserleri alıyor olması olduğunu söylüyor. Günümüze ulaşan son bostanlardan birinde tek olmanın çok hoş olduğunu lisana getiren Özal, tarihi ayakta tutmayı ve eserlerini taze, doğal formda halka sunmaktan keyif aldığını lisana getiriyor.

Taze eserler, doğal ürünler

Bu sefer de Arnavut, Ömer Aguşlar’ın bahçesinde, iki tabure çekip gölgelik bir yer bulup mis üzere nane kokuları eşliğinde başlıyoruz sohbet etmeye. “50 yıldan beri doğdum doğalı bu mesleği yapıyorum” diyerek başlıyor anlatmaya Aguşlar. “Burada pak hava var ve oburunun işi olursa biz bu işi yapamayız. Dedelerimiz, babalarımız bu işi yaptı. Babadan oğula gelmiş” diyor. Aguşlar, bahçesinde birbirinden taze, çeşit çeşit yeşillik tiplerini yetiştiriyor. Kuzukulağı, nane, semizotu, fındık turp, reyhan, karahalana, pazı yetiştiren Aguşlar, “Buradaki eserlerimizin özelliği taze oluşudur.Suya girmemiş, tertemiz, olmasıdır. Fakat marketten alınan haftalık olur. El el değiyor. Bahçe üzere olmaz. Buradan alacağınız zerzevat ve meyve ise günlük olur. Yıkar temizlersin, sofraya koyduğun vakit taze taze yenilinir” diyor. Aguşlar’da kendi grup, biçtiği ve büyüttüğü eserleri Bayrampaşa, Esenler, Bağcılar ve Güngören semt pazarlarında satanlardan. Daima müşterilerinin olduğunu söyleyen Aguşlar, “Isırgan olağanda bahçelerde yok lakin bizim bahçelerde var. Gereksinimi olana topluyoruz, veriyoruz” diyor. Fiyatları da daha uyguna verdiğini söyleyen Aguşlar, fırsatçılığa müsaade vermediğini de vurguluyor. “Burada 5 liraya kıvırcık satıyoruz diye marketler ayaklanıp buraya geldi. Azına rahmet birçoklarında gözümüz yok” diyor.

Yedikule Bahçe’de çocuklar tarımla tanışıyor

Fatih Belediye’si tarafından 2020 yılında kentin merkezinde kurulan Yedikule Bahçe’de, kent çocukları tarımla tanışıyor. Çocuklar tohum evresinden hasada kadar tüm basamaklarda bir yandan eğitim alıyorlar, öbür yandan etraf, tabiat şuurları gelişiyor. Çocuklara tarımı ve tabiatla iç içe olmayı sevdirmek, bahçede kendi meyve ve sebzelerini yetiştirmelerini sağlamak emeliyle bahçede etkinlikler düzenleniyor. Çocuklar hem tabiatta vakit geçiriyor hem de tarım faaliyetlerinde bulunuyor. Ayrıyeten bahçede bulunan kamelya alanıyla birlikte aileler rezervasyon yaptırıp burada fiyatsız bir formda pikniklerini yapabiliyorlar. Çocukların yanı sıra bayanlara toplumsallaşmaları ve ferdî gelişimlerine katkıda bulunmak ismine bahçecilik kursu da veriliyor. Bahçede; bayanlar bitkilere, fidelere nasıl bakması gerektiğini, hastalanan bitkilere nasıl müdahale etmesi gerektiğini, doğal tedavi sistemleriyle öğreniyorlar. Bahçecilik kursunun sonunda ise bayanlara teraryum atölyesi yaptırılıyor. Bahçede bulunan bitki hastanesinde ise; hastalanmış, tedavi gereksinimi olan, canlılığını yitirmiş bilhassa salon iç yer bitkileri peyzaj mimarları tarafından da fiyatsız bir halde güzelleştiriliyor.

En organik eserleri yetiştiriyoruz

İlk durağımız tarih kokan yerlerden biri. Bizans periyodunda inşa edilen ve İstanbul’un surlarının çabucak yanı başında bulunan, yüzyıllardır tarım alanı olarak kullanılan ve günümüze kadar ulaşan marulu ile meşhur Yedikule Bostanları. Tarihi, Piyalepaşa Bostanı’ndan çok daha eskilere dayanan Yedikule Bostanları’nda şimdilerde tam yirmi dokuz bahçe bulunuyor. Bu bahçelerden birinin işletmeciliğini yapan ve Yedikule Bostancılar Derneği Lideri olan Dursun Kaplan ailesiyle birlikte bahçesinde kendi takım biçtiği ve yetiştirdiği eserlerden hazırladığı güzel kahvaltıyla bizlere kapısını açıyor, 30 yıldır hemhâl olduğu dede mesleği çiftçiliği başlıyor anlatmaya. “Benden evvel dedem yapıyordu, dedemden babama, babamdan da bana geçti çiftçilik” diyor. Kaplan 30 yıldır İstanbullulara, tam da 15 bin 600 yıllık Yedikule Surlarının tabanındaki bostanında, mevsimine nazaran birçok çeşit meyve ve zerzevat yetiştiriyor. Baharda; kara lahana, pazı, kıvırcık, roka yetiştiren Kaplan, şu sıralar ise; semizotu, reyhan, kekik, kişniş ve maydanoz yetiştiriyor. Daha evvelce kuzu kulağı bitkisinin olmadığını, bostanlarında yetişmesi sayesinde artık daha fazla talebin olduğunu ve yetiştirildiğini söylüyor. Bostanında yetiştirdiği eserlerini organik ve halka açık olarak yetiştiren Kaplan, “Halkımızın bizi tercih etmesi için perakende veriyoruz ve en hoşunu, en organiğini yetiştirmeye çalışıyoruz” diyor. Burada yetiştirdiği eserleri birebir vakitte da semt pazarcılarına toptan verdiklerini lisana getiriyor Kaplan. Çapasını yapmak, dikmek, fidelemek eminiz ki çok zordur diyoruz ve Kaplan da bostancılık ve tarımla uğraşmanın sıkıntı olduğunu söylüyor hatta artık gençlerin çiftçiliğe merakı olmamasından ötürü hem köyde hem de kentte çiftçiliğin bittiğini söylüyor. Kaplan, “Ne yazık ki benden sonra bu hayat koşullarında oğluma geçeceğini sanmıyorum” diyerek biraz serzenişte de bulunuyor.
“Şehirde çiftçi olmak mı yoksa köyde çiftçi olmak mı?” sorumuza ise, “Köyde grup, biçip, yetiştirdiğimiz eserleri kıymetlendirme talihimiz yok lakin burada yetiştirdiklerimizi değerlendirebiliyoruz. Köyde kendin takım, biçip kendin tüketiyorsun. Burada ise en azından perakende satıyorsun” formunda cevaplıyor. Surların tabanında bahçeleri olduğu için çok memnun olduğunu lisana getiren Kaplan, “Hem surları ve tarihi ileriye taşıyorsun hem de koruyorsun, kolluyorsun” diyor. Surlar ve bostanların ayrılmaz bir bütün olduğunu söyleyen Kaplan, “İkisi bir ortada. Surlar olmazsa bostan olmaz, Bostan olmazsa surlar olmaz. İkisi bir tarih. Buradan bostanları kaldırdığınızda surların manası kalmaz” diyerek değerine değiniyor ve Yedikule Surları ile Yedikule Bostanlarının birlikte anıldığını söylüyor.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.